Matka z borderline może doświadczać silnej niestabilności emocjonalnej, trudności w regulowaniu emocji, impulsywności oraz intensywnych i niestabilnych relacji interpersonalnych — cech należących do obrazu zaburzenia osobowości borderline, czyli BPD. Jak informuje informuje Zaburzenie Borderline, przede wszystkim wtedy, gdy powodują dużą zmienność i nieprzewidywalność interakcji z dzieckiem. Badania naukowe wskazują jednocześnie na konkretne obszary ryzyka: regulację emocji dziecka, więź, zachowania internalizacyjne i eksternalizacyjne oraz późniejsze funkcjonowanie interpersonalne.
Najszersze dostępne przeglądy badań nie sprowadzają problemu do prostego stwierdzenia, że diagnoza BPD automatycznie oznacza określony styl wychowania. Pokazują jednak, że dzieci matek z BPD lub nasilonymi cechami borderline częściej niż grupy porównawcze doświadczały problematycznych interakcji rodzic–dziecko, a w części badań obserwowano m.in. mniej wrażliwe reagowanie matki, nadopiekuńczość lub wrogość.
Dla dziecka najistotniejsza jest więc nie sama etykieta diagnostyczna rodzica, lecz rzeczywisty przebieg codziennych relacji, ich stabilność i sposób reagowania na jego potrzeby.
Czym jest borderline i dlaczego może wpływać na rodzicielstwo
Amerykański National Institute of Mental Health definiuje BPD jako poważne zaburzenie psychiczne wpływające na sposób postrzegania siebie i innych oraz codzienne funkcjonowanie. Do charakterystycznych objawów należą intensywne wahania nastroju, duża wrażliwość na odrzucenie, trudności z poczuciem własnej tożsamości, impulsywność, intensywny gniew oraz niestabilne relacje. U części osób pojawiają się również zachowania autoagresywne i myśli samobójcze. Nasilenie i zestaw objawów są indywidualne.
NIMH podkreśla:
„Not everyone with borderline personality disorder experiences all these symptoms.”
(National Institute of Mental Health, aktualizacja materiału w 2025 roku).
W relacji rodzic–dziecko szczególne znaczenie mogą mieć objawy związane z regulowaniem emocji oraz relacjami. Dziecko jest zależne od opiekuna i potrzebuje możliwie przewidywalnych reakcji na strach, frustrację, potrzebę bliskości czy próby uzyskania samodzielności. Jeżeli zachowanie rodzica silnie zmienia się razem z jego stanem emocjonalnym, dziecku trudniej przewidzieć, czego może oczekiwać w konkretnej sytuacji.
Badanie opublikowane przez zespół R. Petera Hobsona obejmujące interakcje matek z BPD i ich niemowląt wykazało zaburzenia komunikacji afektywnej w tej grupie. Autorzy stwierdzili je u 85 proc. kobiet z BPD uczestniczących w badaniu — częściej niż w grupach porównawczych. Wynik dotyczył konkretnej badanej próby i obserwowanych interakcji matka–niemowlę.
Jak wygląda wpływ matki z BPD na dziecko według badań
Jeden z najważniejszych przeglądów systematycznych dotyczących tego zagadnienia przygotowali Joanna Eyden i współautorzy. Badacze przeanalizowali ponad 10 tys. abstraktów, a ostatecznie do jakościowej syntezy zakwalifikowali 33 publikacje. Wyniki wskazywały, że matki z BPD lub nasilonymi objawami BPD częściej niż matki bez takich objawów uczestniczyły w interakcjach klasyfikowanych jako niewrażliwe, nadmiernie chroniące lub wrogie.
Przegląd wskazał również na częstsze występowanie u potomstwa kilku grup problemów:
- trudności z regulacją emocji oraz problemy internalizacyjne, w tym objawy depresyjne;
- problemy eksternalizacyjne i niektóre trudności behawioralne;
- niepewne wzorce przywiązania oraz częstsze objawy związane z patologią borderline.
Autorzy zwracali uwagę, że jednym z możliwych mechanizmów łączących funkcjonowanie matki i dziecka jest sposób rodzicielstwa oraz dysregulacja emocjonalna rodzica. Badania różniły się jednak metodologią, badanymi grupami oraz sposobem mierzenia objawów, dlatego wyniki nie pozwalają opisać wszystkich rodzin według jednego schematu.
Najbardziej konsekwentnie powtarzającym się w literaturze problemem nie jest jeden konkretny rodzaj zachowania, lecz trudność w utrzymywaniu stabilnej, wrażliwej i dostosowanej do potrzeb dziecka relacji.
Nieprzewidywalność emocjonalna i poczucie bezpieczeństwa
NIMH opisuje BPD jako zaburzenie, w którym relacje mogą przechodzić od bardzo dużej bliskości do silnego dystansu lub niechęci. Zmiany mogą być związane z intensywnymi wahaniami nastroju, wrażliwością na odrzucenie oraz lękiem przed rzeczywistym lub wyobrażonym opuszczeniem.
W rodzinie może to mieć szczególne znaczenie w momentach, w których dziecko naturalnie rozwija autonomię: zaczyna mieć własne zdanie, poszerza kontakty społeczne lub stopniowo uniezależnia się od rodzica. Literatura dotycząca potomstwa matek z BPD opisuje problemy zarówno z nadmierną kontrolą, jak i emocjonalnym wycofaniem opiekuna. Przegląd Stepp i współautorów zwracał uwagę na obserwowane w części badań przechodzenie między wrogą kontrolą a pasywnym dystansem.
W praktyce badawczej szczególnie analizowane są trzy elementy:
- czy rodzic potrafi właściwie rozpoznawać sygnały i emocje dziecka;
- czy jego reakcje są przewidywalne i adekwatne;
- czy wspiera rozwój autonomii zamiast nadmiernie kontrolować lub wycofywać się z interakcji.
Co dzieje się z emocjami dziecka
Regulowania emocji dziecko uczy się stopniowo także poprzez kontakt z opiekunem. Rodzic pomaga nazwać przeżycia, uspokoić pobudzenie i znaleźć sposób reagowania na frustrację czy konflikt. Badania nad rodzinami, w których matka ma BPD, dlatego szczególnie często koncentrują się właśnie na emocjonalnej komunikacji między matką a dzieckiem.
W przeglądzie dotyczącym dzieci matek z BPD wskazywano na zwiększone ryzyko dysregulacji emocjonalnej oraz problemów internalizacyjnych i eksternalizacyjnych. Nie oznacza to jednak jednego identycznego obrazu klinicznego. U badanych dzieci analizowano różne trudności — od objawów depresyjnych po problemy z zachowaniem i funkcjonowaniem interpersonalnym.
Badanie obejmujące 1598 dziewcząt w wieku 15–17 lat oraz ich biologiczne matki wykazało związek między nasileniem objawów BPD u matek a gorszym funkcjonowaniem w niektórych wymiarach rodzicielstwa. Autorzy analizowali przy tym również temperament nastolatek, pokazując, że relacji rodzic–dziecko nie można wyjaśniać wyłącznie jednym czynnikiem.
Czy dziecko matki z borderline samo rozwinie BPD
Badania wskazują na rodzinne występowanie BPD, ale nie opisują prostego mechanizmu dziedziczenia, który przesądzałby o rozwoju zaburzenia u dziecka. NIMH wymienia historię BPD u bliskiego członka rodziny jako jeden z czynników zwiększających ryzyko. Jednocześnie znaczenie mają czynniki biologiczne, środowiskowe i społeczne.
NIMH ujmuje to jednoznacznie:
„Although the exact cause of borderline personality disorder is unknown…”
(National Institute of Mental Health, materiał dotyczący przyczyn i czynników ryzyka BPD).
Do czynników środowiskowych opisywanych przez instytut należą doświadczenia przemocy, zaniedbania, opuszczenia, trudnych warunków w dzieciństwie oraz niestabilnych lub unieważniających relacji. Obecność takich doświadczeń nie przesądza jednak o późniejszym rozpoznaniu BPD.
Dorosłe dziecko matki z borderline: co może pozostać z dzieciństwa
Badania dotyczące potomstwa osób z BPD obejmują również funkcjonowanie emocjonalne i społeczne w późniejszych etapach życia. Przeglądy wskazują m.in. na związki z niepewnym stylem przywiązania, trudnościami regulacji emocjonalnej i objawami internalizacyjnymi. Są to zależności statystyczne obserwowane w grupach badanych, a nie gotowy profil każdej dorosłej osoby wychowywanej przez rodzica z BPD.
W relacjach może mieć znaczenie wcześniejsze doświadczenie przewidywalności opiekuna. Jeśli reakcje rodzica były silnie zależne od jego aktualnego stanu emocjonalnego, badacze opisują możliwość rozwijania mniej bezpiecznych modeli przywiązania. Temat ten pojawia się zarówno w badaniach niemowląt, jak i w przeglądach obejmujących późniejsze etapy rozwoju.
Rozpoznanie związku między doświadczeniami z dzieciństwa a dzisiejszym sposobem reagowania nie jest tym samym co postawienie sobie diagnozy.
Czy leczenie BPD może zmniejszać problemy w rodzinie
BPD jest zaburzeniem, dla którego istnieją skuteczne metody leczenia. Według NIMH podstawową metodą jest psychoterapia. Instytut wymienia m.in. terapię dialektyczno-behawioralną, czyli DBT, opracowaną specjalnie z myślą o osobach z BPD; terapia uczy m.in. regulowania intensywnych emocji, ograniczania zachowań autodestrukcyjnych i poprawy relacji.
„Psychotherapy, or talk therapy, is the primary treatment for borderline personality disorder.”
(National Institute of Mental Health, oficjalne zalecenia dotyczące leczenia BPD).
Brytyjski NICE również wskazuje terapie psychologiczne jako podstawę leczenia i prowadzenia osób z BPD. Wytyczne obejmują rozpoznawanie zaburzenia, długoterminowe postępowanie, reagowanie w kryzysach i leczenie współwystępujących problemów.
NIMH zwraca ponadto uwagę, że pomoc terapeutyczna może być przydatna również członkom rodziny i opiekunom. Może służyć lepszemu rozumieniu zaburzenia, nauczeniu się sposobów reagowania oraz ograniczaniu zachowań, które nieświadomie zwiększają napięcie w relacji.
Dla dorosłego dziecka rodzica z BPD przedmiotem pracy terapeutycznej mogą być natomiast konkretne obecne trudności: regulacja własnych emocji, relacje, granice, doświadczenia z dzieciństwa czy objawy depresyjne i lękowe. Podstawą pozostaje ocena indywidualnej sytuacji, ponieważ nawet szerokie przeglądy badań pokazują znaczną różnorodność funkcjonowania rodzin dotkniętych BPD.
Więcej praktycznych porad, rzetelnych informacji oraz materiałów dotyczących zdrowia psychicznego, emocji, relacji i codziennego funkcjonowania znajdziesz na zaburzenieborderline.pl. Przeczytaj także: Jak zwolnić i odpocząć w jesienne, spokojne dni