Borderline a CPTSD – złożona trauma czy zaburzenie osobowości

Borderline a CPTSD mogą powodować silne emocje, trudności w relacjach, negatywny obraz siebie i zachowania podejmowane pod wpływem napięcia, ale nie są dwiema nazwami tego samego problemu. Jak informuje Zaburzenie Borderline, złożone zaburzenie stresowe pourazowe zostało wyodrębnione w ICD-11 jako osobna diagnoza z własnym zestawem kryteriów klinicznych.

CPTSD, czyli complex post-traumatic stress disorder, obejmuje podstawowe objawy PTSD oraz dodatkowe zaburzenia dotyczące regulowania emocji, poczucia własnej wartości i kontaktów z innymi ludźmi. Borderline, określane również jako zaburzenie osobowości typu borderline lub BPD, wiąże się natomiast z długotrwałą niestabilnością relacji, obrazu siebie, emocji oraz zachowań impulsywnych. Podobieństwa mogą utrudniać rozpoznanie, szczególnie gdy osoba z borderline ma za sobą doświadczenia traumatyczne albo gdy CPTSD powoduje poważne kryzysy emocjonalne.

Czym jest CPTSD według ICD-11?

W klasyfikacji ICD-11 złożone zaburzenie stresowe pourazowe ma kod 6B41. Rozpoznanie wymaga obecności wszystkich podstawowych grup objawów PTSD: ponownego przeżywania traumatycznych wydarzeń w teraźniejszości, unikania przypominających je myśli lub sytuacji oraz utrzymującego się poczucia aktualnego zagrożenia. Objawy muszą również powodować istotne trudności w życiu osobistym, rodzinnym, społecznym, edukacyjnym lub zawodowym.

Do tego dochodzą trzy grupy objawów określane jako zaburzenia organizacji „ja”:

• poważne i utrzymujące się trudności z regulowaniem emocji;
• trwałe przekonania o własnej bezwartościowości, porażce lub winie;
• problemy z utrzymywaniem bliskich relacji oraz poczucie oddalenia od ludzi.

CPTSD jest najczęściej łączone z długotrwałą albo powtarzającą się ekspozycją na wydarzenia, z których ucieczka była trudna lub niemożliwa. Mogą to być między innymi wieloletnia przemoc domowa, wykorzystywanie seksualne lub fizyczne w dzieciństwie, tortury, niewolnictwo, handel ludźmi, wojna albo długotrwałe prześladowanie. Sam rodzaj doświadczenia nie wystarcza jednak do postawienia diagnozy — decydujący pozostaje pełny obraz objawów i jego wpływ na codzienne funkcjonowanie.

„CPTSD obejmuje objawy PTSD, ale wymaga także trudności w regulowaniu emocji, poczucia bezwartościowości i wycofania” — wyjaśnia amerykańskie National Center for PTSD w materiale poświęconym traumie złożonej.

Warunkiem rozpoznania CPTSD nie jest wyłącznie historia trudnego dzieciństwa. Konieczne są także charakterystyczne objawy PTSD związane z przeżytą traumą.

Jak wygląda osobowość borderline?

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne opisuje borderline jako utrwalony wzorzec niestabilności relacji międzyludzkich, obrazu własnej osoby i emocji, któremu towarzyszy wyraźna impulsywność. W klasyfikacji DSM-5-TR rozpoznanie opiera się na obecności co najmniej pięciu z dziewięciu kryteriów, występujących w różnych obszarach życia i tworzących długotrwały wzorzec funkcjonowania.

Do objawów branych pod uwagę należą:

• intensywne próby uniknięcia rzeczywistego lub wyobrażonego odrzucenia;
• niestabilne, bardzo intensywne relacje, w których może dochodzić do gwałtownego przechodzenia od idealizacji do rozczarowania;
• niestabilny obraz siebie, własnych celów, wartości lub planów;
• impulsywność w obszarach mogących prowadzić do szkód;
• nawracające zachowania samouszkadzające lub zachowania samobójcze;
• silna zmienność emocji;
• chroniczne poczucie pustki;
• intensywny gniew albo trudności z jego kontrolowaniem;
• przemijająca podejrzliwość lub objawy dysocjacyjne nasilające się pod wpływem stresu.

Borderline zwykle ujawnia się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości. Objawy mogą utrzymywać się przez wiele lat, ale ich nasilenie nie musi pozostawać niezmienne. APA podkreśla, że możliwa jest remisja, a odpowiednio prowadzone leczenie pozwala ograniczać kryzysy oraz poprawiać funkcjonowanie.

„Borderline obejmuje wzorzec niestabilności relacji, intensywnych emocji, złego obrazu siebie i impulsywności” — podało American Psychiatric Association, ogłaszając zaktualizowane wytyczne dotyczące BPD w grudniu 2024 roku.

Dlaczego CPTSD i borderline bywają mylone

Największy obszar podobieństwa dotyczy emocji, relacji i obrazu siebie. Zarówno osoba z CPTSD, jak i pacjent z borderline mogą reagować bardzo silnie na stres, doświadczać wstydu, mieć trudności z zaufaniem oraz przeżywać okresy dysocjacji. W obu grupach mogą występować depresja, lęk, problemy ze snem, używanie substancji oraz zachowania zagrażające zdrowiu. Obecność pojedynczego objawu nie pozwala więc rozstrzygnąć, z którym zaburzeniem mamy do czynienia.

Badania nad profilem objawów wskazują jednak, że CPTSD i BPD można klinicznie odróżnić. Analizy osób wielokrotnie doświadczających traumy wykazały odrębne grupy objawów odpowiadające PTSD, CPTSD i borderline, choć część pacjentów spełniała kryteria więcej niż jednego zaburzenia. Oznacza to, że nakładanie się objawów nie usuwa różnic diagnostycznych.

Trauma może występować w historii osoby z borderline, ale sama obecność traumy nie zmienia automatycznie rozpoznania BPD w CPTSD.

Najważniejsze różnice między CPTSD a borderline

W CPTSD negatywny obraz siebie jest zazwyczaj względnie stały. Osoba może konsekwentnie uważać się za bezwartościową, pokonaną, trwale uszkodzoną albo odpowiedzialną za traumatyczne wydarzenia. W borderline obraz siebie częściej jest niestabilny: cele, wartości, poczucie tożsamości i ocena własnej osoby mogą wyraźnie zmieniać się zależnie od sytuacji lub relacji.

Różny może być także wzorzec kontaktów z ludźmi. CPTSD często prowadzi do wycofania, unikania bliskości, emocjonalnego odrętwienia i utrzymywania dystansu z obawy przed kolejnym zranieniem. W borderline częściej występują bardzo intensywne i niestabilne relacje, silny lęk przed porzuceniem oraz gwałtowne zmiany sposobu postrzegania drugiej osoby.

Istotna jest również natura zmian emocjonalnych. W CPTSD reakcje często pozostają związane z przypomnieniem traumy, poczuciem zagrożenia, wstydem albo unikaniem określonych sytuacji. W borderline wahania emocji mogą być szczególnie silnie uruchamiane przez konflikty interpersonalne, sygnały odrzucenia lub obawę przed utratą ważnej relacji.

Najbardziej praktyczne różnice obejmują:

1. Objawy PTSD: w CPTSD muszą występować ponowne przeżywanie, unikanie i trwałe poczucie zagrożenia. Nie są one koniecznym warunkiem rozpoznania borderline.
2. Tożsamość: CPTSD częściej oznacza stały, negatywny obraz siebie; borderline — niestabilne poczucie własnej tożsamości.
3. Relacje: w CPTSD częstsze jest unikanie i dystans, w borderline — intensywność, niestabilność oraz lęk przed porzuceniem.
4. Impulsywność i samouszkodzenia: mogą pojawić się w obu zaburzeniach, lecz należą do głównych kryteriów rozpoznawania borderline.
5. Związek z traumą: CPTSD wymaga objawów powstałych w następstwie wydarzenia lub wydarzeń traumatycznych. W BPD historia traumy może występować, ale nie jest obowiązkowym kryterium diagnozy.

„W CPTSD problemy z postrzeganiem siebie są stabilnie negatywne, podczas gdy w BPD poczucie siebie jest niestabilne” — wskazali autorzy przewodnika klinicznego opublikowanego w „British Journal of Psychiatry”.

Czy można mieć CPTSD i borderline jednocześnie?

Tak. ICD-11 pozwala rozpoznać CPTSD oraz zaburzenie osobowości u tej samej osoby, gdy spełnione są pełne kryteria obu diagnoz. Historia przewlekłej traumy może współistnieć z utrwalonym wzorcem zaburzeń osobowości, a jeden zestaw objawów nie musi wyjaśniać wszystkich trudności pacjenta.

Jednocześnie w ICD-11 PTSD i CPTSD są diagnozami wzajemnie wykluczającymi: osoba otrzymuje rozpoznanie jednego z tych dwóch zaburzeń, zależnie od tego, czy oprócz objawów PTSD występują również trzy grupy zaburzeń organizacji „ja”. Nie stosuje się jednocześnie rozpoznania PTSD i CPTSD dla tego samego obrazu klinicznego.

Jak przebiega różnicowanie diagnostyczne?

Rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na internetowej liście objawów ani na samym wyniku kwestionariusza. Specjalista analizuje przebieg trudności, moment ich pojawienia się, historię wydarzeń traumatycznych, funkcjonowanie w relacjach, sposób postrzegania siebie, charakter impulsywności i związek reakcji emocjonalnych z konkretnymi przypomnieniami traumy. Powinien również ocenić inne możliwe przyczyny objawów, między innymi depresję, zaburzenia lękowe, chorobę afektywną dwubiegunową, ADHD, zaburzenia dysocjacyjne oraz używanie substancji.

Przy podejrzeniu CPTSD wykorzystywane mogą być narzędzia opracowane na podstawie ICD-11, między innymi International Trauma Questionnaire. Kwestionariusz pomaga uporządkować objawy PTSD i zaburzeń organizacji „ja”, lecz nie zastępuje pełnego badania klinicznego. W przypadku borderline ocena dotyczy długotrwałego wzorca zachowania w wielu sytuacjach, a nie tylko reakcji występujących podczas jednego kryzysu.

Leczenie zależy od rozpoznanego mechanizmu

W leczeniu PTSD i CPTSD stosuje się przede wszystkim psychoterapie ukierunkowane na traumę. Wytyczne NICE dotyczące PTSD zalecają dorosłym między innymi terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie oraz EMDR, zależnie od obrazu klinicznego, czasu trwania objawów i preferencji pacjenta. Przy złożonych trudnościach terapia może wymagać dodatkowej pracy nad regulowaniem emocji, bezpieczeństwem i relacjami.

W borderline podstawą jest ustrukturyzowana psychoterapia. Wytyczne NICE dla osobowości borderline wskazują, że leczenie powinno być zaplanowane, prowadzone w spójnych ramach i dostosowane do nasilenia problemów. Stosowane są między innymi terapia dialektyczno-behawioralna, terapia oparta na mentalizacji, terapia schematów oraz psychoterapia skoncentrowana na przeniesieniu. Leki nie są traktowane jako podstawowa metoda leczenia samego borderline, choć mogą być przepisywane w związku ze współwystępującymi zaburzeniami albo krótkotrwałym kryzysem.

Prawidłowe rozróżnienie wpływa więc na cel terapii. W CPTSD centralne znaczenie ma przetwarzanie traumatycznych wspomnień oraz ograniczanie unikania i poczucia zagrożenia. W borderline większy nacisk może zostać położony na regulowanie gwałtownych emocji, ograniczanie zachowań impulsywnych, stabilizowanie relacji oraz budowanie bardziej spójnego poczucia własnej osoby.

Borderline nie jest po prostu „cięższym CPTSD”, a CPTSD nie jest nową nazwą borderline. Są to odrębne rozpoznania, które częściowo się pokrywają i mogą współwystępować. Ostateczne rozstrzygnięcie wymaga oceny całego wzorca objawów, ich związku z traumą oraz sposobu funkcjonowania osoby w dłuższym okresie.

Więcej praktycznych porad, rzetelnych informacji oraz materiałów dotyczących zdrowia psychicznego, emocji, relacji i codziennego funkcjonowania znajdziesz na zaburzenieborderline.pl. Przeczytaj także: Jak zwolnić i odpocząć w jesienne, spokojne dni