Borderline a choroba dwubiegunowa mogą wiązać się z silnymi wahaniami nastroju, impulsywnością, drażliwością i okresowym pogorszeniem codziennego funkcjonowania. Są jednak odrębnymi zaburzeniami, które różnią się przede wszystkim przebiegiem zmian emocjonalnych, czasem ich trwania, zależnością od wydarzeń w relacjach oraz obecnością manii lub hipomanii.
Najważniejsze rozróżnienie dotyczy tego, czy zmiany nastroju mają charakter wyraźnych, trwających przez kolejne dni lub tygodnie epizodów, czy są gwałtownymi reakcjami emocjonalnymi zmieniającymi się nawet w ciągu jednego dnia. Jak informuje Zaburzenie Borderline, sama intensywność emocji nie wystarcza do postawienia diagnozy. Konieczna jest analiza całego obrazu objawów oraz ich przebiegu w czasie.
Czym jest zaburzenie osobowości borderline
Zaburzenie osobowości borderline, określane skrótem BPD, wiąże się przede wszystkim z trudnościami w regulowaniu emocji, niestabilnym obrazem siebie, impulsywnością oraz intensywnymi, ale często niestabilnymi relacjami. Objawy zazwyczaj nie występują wyłącznie jako pojedynczy epizod. Tworzą bardziej trwały wzorzec reagowania obecny w różnych sytuacjach życiowych.
NHS dzieli główne objawy borderline na cztery obszary: niestabilność emocjonalną, zaburzone wzorce myślenia lub postrzegania, impulsywne zachowania oraz intensywne i niestabilne relacje. Symptomy mogą mieć różne nasilenie, ale zwykle zaczynają być widoczne w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości i utrzymują się w dalszym życiu.
„Objawy BPD można podzielić na cztery główne obszary” — podaje NHS w oficjalnym opisie zaburzenia osobowości borderline.
U osoby z borderline gwałtowna zmiana nastroju może nastąpić po kłótni, poczuciu odrzucenia, braku odpowiedzi na wiadomość albo obawie, że bliska osoba odejdzie. Emocje bywają bardzo intensywne, lecz mogą zmieniać się w krótkim czasie. Rozpacz może ustąpić złości, wstydowi, lękowi albo chwilowemu uspokojeniu.
Wahania emocjonalne w borderline często są bezpośrednio związane z tym, jak dana osoba interpretuje zachowanie innych ludzi.
Charakterystyczne mogą być:
- silny lęk przed porzuceniem i gwałtowne reakcje na możliwe odrzucenie;
- niestabilny obraz siebie, zmienne cele, wartości lub poczucie własnej tożsamości;
- impulsywne działania, trudne relacje, chroniczne poczucie pustki oraz zachowania autoagresywne.
NIMH podkreśla, że trudności w regulowaniu emocji mogą prowadzić do impulsywności, niestabilnego poczucia siebie i poważnych problemów w relacjach. Jednocześnie osoby z borderline mogą mieć także inne zaburzenia, w tym depresję, zaburzenia lękowe, PTSD, uzależnienia lub chorobę dwubiegunową. Współwystępowanie jest więc możliwe i dodatkowo komplikuje diagnozę.
Jak przebiega choroba dwubiegunowa
Choroba afektywna dwubiegunowa, nazywana również ChAD, jest zaburzeniem nastroju przebiegającym z epizodami manii lub hipomanii oraz epizodami depresji. Zmiany obejmują nie tylko emocje, ale także energię, aktywność, koncentrację, tempo myślenia, potrzebę snu i zachowanie.
NIMH opisuje chorobę dwubiegunową jako stan powodujący wyraźne zmiany nastroju, poziomu energii, aktywności i zdolności koncentracji. Okresy podwyższonego, drażliwego lub wyjątkowo energicznego zachowania są określane jako epizody maniakalne, natomiast okresy smutku, obojętności lub poczucia beznadziei jako epizody depresyjne.
„Choroba dwubiegunowa powoduje wyraźne zmiany nastroju, energii, aktywności i koncentracji” — wskazuje National Institute of Mental Health.
W manii mogą pojawić się znacznie zmniejszona potrzeba snu, bardzo szybka mowa, natłok myśli, nadmierna pewność siebie, podejmowanie ryzykownych decyzji, zwiększona aktywność oraz trudności w ocenie konsekwencji. Objawy są widoczne przez większą część dnia i utrzymują się przez kolejne dni. W ciężkiej manii mogą wystąpić objawy psychotyczne lub konieczność leczenia szpitalnego.
Hipomania ma podobny kierunek zmian, ale jej nasilenie jest mniejsze. Osoba może być bardziej aktywna, rozmowna i produktywna, mniej spać oraz odczuwać wyraźnie podwyższony nastrój. Stan ten nadal stanowi zmianę w porównaniu z jej typowym funkcjonowaniem i jest zauważalny dla otoczenia.
Epizod depresyjny może natomiast obejmować obniżenie nastroju, utratę zainteresowań, spadek energii, zaburzenia snu, trudności z koncentracją, poczucie winy, spowolnienie lub pobudzenie oraz myśli o śmierci. Pomiędzy epizodami część osób funkcjonuje bez wyraźnych objawów przez dłuższy czas.
Najważniejsza różnica: minuty i godziny czy dni i tygodnie
Jednym z najważniejszych elementów diagnozy różnicowej jest czas trwania zmian nastroju. W borderline emocje często zmieniają się szybko, nawet w ciągu kilku godzin. Mogą być bardzo silne, ale zwykle są reaktywne, czyli pojawiają się w odpowiedzi na określone wydarzenie, konflikt lub poczucie odrzucenia.
W chorobie dwubiegunowej zmiany tworzą bardziej wyodrębnione epizody. Mania, hipomania lub depresja nie są zwykle jedynie kilkugodzinną reakcją na jedno zdarzenie. Obejmują utrzymującą się zmianę nastroju i funkcjonowania, która może trwać wiele dni albo tygodni.
NICE wskazuje w diagnostyce różnicowej, że zaburzenie osobowości należy rozważyć szczególnie wtedy, gdy zmiany nastroju są szybkie i nie występują w cyklach. Nie jest to pojedynczy test diagnostyczny, lecz jedna z cech analizowanych razem z pozostałymi objawami.
„Należy podejrzewać zaburzenie osobowości, jeśli zmiany nastroju są szybkie i nie występują cyklicznie” — wskazuje NICE.
W praktyce lekarz zwraca uwagę na kilka różnic:
- w borderline nastrój często zmienia się pod wpływem relacji, konfliktu albo lęku przed odrzuceniem;
- w ChAD epizod obejmuje szerszą zmianę energii, snu, aktywności i zachowania;
- mania lub hipomania przemawiają za chorobą dwubiegunową, a nie za samym borderline;
- niestabilna tożsamość, chroniczna pustka i trwały wzorzec burzliwych relacji częściej wskazują na borderline.
Sen i energia mogą pomóc w rozróżnieniu
Zmniejszona potrzeba snu jest jednym z istotnych objawów manii i hipomanii. Osoba może spać po kilka godzin, a mimo to nie odczuwać zmęczenia. Jednocześnie staje się bardziej aktywna, rozmowna, pobudzona lub drażliwa. Sam problem z zasypianiem nie jest jednak równoznaczny z manią.
W borderline również mogą występować zaburzenia snu, szczególnie podczas silnego stresu lub kryzysu emocjonalnego. Nie muszą im jednak towarzyszyć utrzymujące się przez kilka dni podwyższenie energii, przyspieszenie myślenia i wyraźna zmiana funkcjonowania typowa dla epizodu maniakalnego.
Dla diagnozy znaczenie ma nie samo skrócenie snu, lecz to, czy po krótkim śnie utrzymuje się nietypowo wysoki poziom energii i aktywności.
Lekarz może pytać, ile godzin pacjent spał, czy odczuwał zmęczenie, jak szybko mówił, ile rozpoczynał aktywności, czy podejmował ryzykowne decyzje oraz czy zachowanie wyraźnie różniło się od jego zwykłego sposobu funkcjonowania.
Impulsywność wygląda podobnie, ale ma inny kontekst
Impulsywność występuje w obu zaburzeniach. Może obejmować nieprzemyślane zakupy, ryzykowne zachowania seksualne, używanie substancji, gwałtowne decyzje lub konflikty. Różnicę stanowi przede wszystkim kontekst i czas występowania.
W chorobie dwubiegunowej impulsywne zachowania często nasilają się w czasie manii lub hipomanii i słabną po zakończeniu epizodu. W borderline impulsywność może być bardziej stałym elementem funkcjonowania i nasilać się pod wpływem silnych emocji, konfliktu lub poczucia opuszczenia.
APA wskazuje, że oba zaburzenia mogą obejmować impulsywność i niestabilne doświadczenia emocjonalne. W borderline szczególnie widoczne są jednak problemy z obrazem siebie, poczuciem tożsamości i relacjami interpersonalnymi.
Czy borderline i choroba dwubiegunowa mogą występować razem
Rozpoznanie jednego zaburzenia nie wyklucza drugiego. Osoba może mieć zarówno zaburzenie osobowości borderline, jak i chorobę afektywną dwubiegunową. W takim przypadku lekarz ocenia oddzielnie trwały wzorzec relacji, obrazu siebie i regulacji emocji oraz okresowe epizody manii, hipomanii lub depresji.
Współwystępowanie może utrudniać ocenę, ponieważ impulsywność, drażliwość, obniżony nastrój i zachowania autodestrukcyjne pojawiają się w obu obrazach klinicznych. Kluczowe znaczenie ma szczegółowy wywiad obejmujący okresy dobrego funkcjonowania, historię zmian snu i energii, związki objawów z wydarzeniami oraz informacje od bliskich — za zgodą pacjenta.
Jak wygląda diagnoza
Nie istnieje pojedyncze badanie krwi, skan mózgu ani internetowy test, który samodzielnie rozstrzygałby, czy dana osoba ma borderline albo chorobę dwubiegunową. Diagnozę stawia lekarz psychiatra na podstawie wywiadu, obserwacji, kryteriów diagnostycznych i oceny przebiegu objawów.
Podczas konsultacji analizowane są między innymi:
- początek i czas trwania objawów;
- występowanie manii, hipomanii lub depresji;
- zmiany potrzeby snu, energii, aktywności i koncentracji;
- sposób reagowania na odrzucenie, konflikty i stres;
- relacje, obraz siebie, impulsywność oraz zachowania autoagresywne;
- przyjmowane leki, substancje psychoaktywne i choroby somatyczne.
Wytyczne NICE zalecają, aby przy podejrzeniu choroby dwubiegunowej przeprowadzić pełną ocenę psychiatryczną, zebrać szczegółową historię nastroju i zachowania oraz uwzględnić możliwe inne przyczyny objawów. Ocena może wymagać kilku spotkań, szczególnie gdy wcześniejsze epizody nie zostały udokumentowane.
Leczenie zależy od rozpoznania
W borderline podstawą leczenia jest ustrukturyzowana psychoterapia prowadzona przez odpowiednio przygotowanego specjalistę. APA w zaktualizowanych wytycznych rekomenduje kompleksową ocenę, wspólny plan leczenia i psychoterapię ukierunkowaną na główne problemy związane z zaburzeniem. Leki mogą być stosowane przy określonych objawach lub zaburzeniach współistniejących, ale nie zastępują psychoterapii ukierunkowanej na borderline.
W chorobie dwubiegunowej leczenie zwykle obejmuje farmakoterapię stabilizującą nastrój, a zależnie od stanu także inne leki oraz interwencje psychologiczne. Schemat leczenia zależy od tego, czy pacjent znajduje się w epizodzie manii, depresji, stanie mieszanym czy okresie stabilizacji.
Błędne rozpoznanie może prowadzić do zastosowania terapii niedostosowanej do rzeczywistego przebiegu zaburzenia. Z tego powodu nie należy oceniać diagnozy wyłącznie na podstawie krótkiej listy objawów ani pojedynczej gwałtownej zmiany nastroju.
Gdy pojawiają się samookaleczenia, myśli samobójcze albo bezpośrednie zagrożenie życia, potrzebna jest natychmiastowa pomoc. W Polsce można zadzwonić pod numer 112 lub 999, zgłosić się na izbę przyjęć albo skorzystać z całodobowego Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 2222.
Więcej praktycznych porad, rzetelnych informacji oraz materiałów dotyczących zdrowia psychicznego, emocji, relacji i codziennego funkcjonowania znajdziesz na zaburzenieborderline.pl. Przeczytaj także: Jak podnieść samoocenę i poczucie własnej wartości