Borderline a trauma to związek potwierdzany przez liczne badania, jednak trudne doświadczenia nie są jedyną ani automatyczną przyczyną zaburzenia osobowości z pogranicza. Przemoc fizyczna, seksualna lub emocjonalna, zaniedbanie, porzucenie, długotrwały lęk i niestabilne relacje rodzinne występują częściej w historii osób z BPD, informuje Zaburzenie Borderline.
Dane naukowe pokazują, że trauma może wpływać na rozwój regulacji emocji, poczucia bezpieczeństwa, obrazu własnej osoby i sposobu budowania relacji. Nie oznacza to jednak, że każda osoba po traumie rozwinie BPD ani że każda osoba z diagnozą borderline przeszła przemoc lub zaniedbanie. Amerykański National Institute of Mental Health wskazuje, że znaczenie mają jednocześnie czynniki biologiczne, środowiskowe, społeczne i rodzinne.
Jak trauma wiąże się z borderline
Zaburzenie osobowości z pogranicza, określane skrótem BPD, wiąże się z utrwalonymi trudnościami w regulowaniu emocji, stabilnym postrzeganiu siebie oraz utrzymywaniu relacji. Osoby z BPD mogą doświadczać intensywnego lęku przed odrzuceniem, gwałtownych zmian emocjonalnych, impulsywności, poczucia pustki, niestabilnego obrazu siebie oraz zachowań autodestrukcyjnych.
Trauma nie tworzy jednego, identycznego zestawu objawów. Jej wpływ zależy między innymi od rodzaju doświadczenia, wieku, czasu trwania, relacji ze sprawcą, dostępności bezpiecznego opiekuna oraz późniejszego wsparcia. Szczególne znaczenie mogą mieć zdarzenia powtarzalne i interpersonalne, czyli takie, w których zagrożenie pochodziło od osoby odpowiedzialnej za opiekę lub bezpieczeństwo dziecka.
Dziecko, które żyje w przewlekłym napięciu, może nauczyć się traktować niewielkie oznaki dystansu, krytyki lub konfliktu jako zapowiedź porzucenia albo zagrożenia.
NHS wymienia kilka doświadczeń środowiskowych często zgłaszanych przez osoby z borderline:
- przemoc emocjonalną, fizyczną lub seksualną;
- długotrwały lęk albo silny stres w dzieciństwie;
- zaniedbanie ze strony jednego lub obojga rodziców;
- dorastanie z bliską osobą cierpiącą na poważne zaburzenie psychiczne lub uzależnienie;
- niestabilne i pełne konfliktów relacje rodzinne.
„Wiele osób z zaburzeniem osobowości borderline zgłasza traumatyczne wydarzenia, takie jak przemoc, zaniedbanie, porzucenie lub trudne dzieciństwo” — podaje National Institute of Mental Health w oficjalnym materiale informacyjnym o BPD (tłumaczenie redakcji).
Co wykazała metaanaliza dotycząca doświadczeń z dzieciństwa
Jednym z najczęściej cytowanych opracowań jest metaanaliza zespołu pod kierownictwem Charlotte Porter, opublikowana w 2020 roku. Badacze przeanalizowali wyniki wielu wcześniejszych prac dotyczących związku między przeciwnościami losu w dzieciństwie a borderline.
Autorzy stwierdzili, że osoby z BPD znacznie częściej niż osoby bez tego rozpoznania zgłaszały trudne doświadczenia z dzieciństwa. Związek obejmował między innymi przemoc fizyczną, seksualną i emocjonalną, zaniedbanie oraz inne formy destabilizacji środowiska rodzinnego.
Metaanaliza potwierdziła, że ekspozycja na przeciwności losu jest istotnie związana z BPD. Nie pozwala jednak uznać traumy za pojedynczą przyczynę zaburzenia. Badania obserwacyjne wykazują zależność statystyczną, lecz nie oznacza ona, że taki sam mechanizm występuje u każdej osoby.
W badaniu dotyczącym terapii opartej na mentalizacji ponad 85 proc. spośród 114 uczestników z BPD spełniało przyjęte kryteria znaczącej traumy z dzieciństwa. Jednocześnie jej obecność nie przekreślała skuteczności leczenia: uczestnicy poprawiali funkcjonowanie interpersonalne i zmniejszali nasilenie cech borderline podczas terapii.
Historia traumy może być kluczowa dla zrozumienia objawów konkretnej osoby, ale sama nie zastępuje pełnej diagnozy klinicznej.
Dlaczego podobne doświadczenia nie prowadzą u wszystkich do BPD
Rozwój borderline jest wyjaśniany jako rezultat współdziałania podatności biologicznej i doświadczeń środowiskowych. U części osób może występować większa wrażliwość emocjonalna, silniejsza reakcja na stres lub trudność w powrocie do równowagi po pobudzeniu. Jeżeli taka podatność łączy się z przemocą, zaniedbaniem albo środowiskiem, w którym emocje są regularnie ignorowane lub karane, ryzyko utrwalenia problemów może wzrosnąć.
NIMH informuje również o badaniach wskazujących na różnice strukturalne i funkcjonalne w obszarach mózgu uczestniczących w regulacji emocji oraz kontroli impulsów. Nadal nie ustalono jednoznacznie, czy różnice te poprzedzają rozwój zaburzenia, czy częściowo powstają pod wpływem długotrwałych objawów i stresu.
Najważniejsze czynniki analizowane w badaniach obejmują:
- podatność genetyczną i temperament;
- zdolność układu nerwowego do regulowania pobudzenia;
- przewlekłą przemoc, zaniedbanie lub brak bezpieczeństwa;
- jakość więzi z opiekunami;
- konflikty, porzucenie i niestabilność relacji;
- dostęp do wsparcia po traumatycznych wydarzeniach.
„Doświadczenie tych czynników nie oznacza, że dana osoba rozwinie zaburzenie. BPD może również wystąpić u osób bez takich czynników ryzyka” — wyjaśnia National Institute of Mental Health w informacji o przyczynach borderline (tłumaczenie redakcji).
Jak trauma może ujawniać się w objawach BPD
Wieloletnie doświadczenie braku bezpieczeństwa może wpływać na sposób interpretowania zachowania innych osób. Neutralna zmiana tonu głosu, opóźniona odpowiedź na wiadomość lub potrzeba krótkiego dystansu ze strony partnera mogą zostać odebrane jako odrzucenie. Powstałe napięcie może prowadzić do gwałtownej reakcji emocjonalnej, próby natychmiastowego odzyskania kontaktu albo zerwania relacji przed spodziewanym porzuceniem.
Trauma relacyjna może także utrudniać stworzenie stabilnego obrazu siebie. Jeżeli dziecko otrzymuje sprzeczne komunikaty — raz jest akceptowane, innym razem odpychane lub karane — jego poczucie własnej wartości może stać się silnie zależne od reakcji otoczenia. W dorosłym życiu może to przyjmować postać nagłych zmian samooceny, celów, przekonań oraz sposobu postrzegania bliskich.
U części osób występują również objawy dysocjacyjne, zwłaszcza podczas silnego stresu. Mogą obejmować poczucie odrealnienia, emocjonalnego odcięcia albo wrażenie obserwowania siebie z zewnątrz. Metaanaliza obejmująca 2035 uczestników wykazała, że poziom dysocjacji był przeciętnie wyższy u osób z BPD niż w innych badanych grupach klinicznych, choć różnice pomiędzy poszczególnymi badaniami były znaczne.
Borderline, PTSD i złożony PTSD – podobieństwa nie oznaczają tej samej diagnozy
BPD może współwystępować z zespołem stresu pourazowego. Oba zaburzenia mogą wiązać się z silnym pobudzeniem, trudnościami w regulowaniu emocji, poczuciem zagrożenia, problemami w relacjach oraz negatywnym obrazem siebie. Kryteria diagnostyczne i dominujący przebieg objawów nie są jednak identyczne.
W PTSD centralne znaczenie ma reakcja na konkretne traumatyczne wydarzenie lub serię zdarzeń. Charakterystyczne są między innymi nawracające wspomnienia, koszmary, unikanie bodźców związanych z traumą oraz utrzymujące się poczucie zagrożenia. W borderline zasadnicze znaczenie ma szerszy i utrwalony wzorzec niestabilności emocjonalnej, relacyjnej i tożsamościowej.
Złożony PTSD może dodatkowo obejmować długotrwałe trudności z emocjami, trwałe negatywne przekonania o sobie oraz problemy w podtrzymywaniu bliskich relacji. Z tego powodu część objawów może przypominać BPD. Rozróżnienie wymaga analizy całego przebiegu problemów, związku objawów z traumą, sposobu funkcjonowania w relacjach i stabilności obrazu siebie.
Rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na informacji, że pacjent przeżył traumę albo ma trudności z regulacją emocji.
Jak diagnozuje się borderline u osoby po traumie
Diagnoza BPD jest stawiana na podstawie szczegółowego wywiadu klinicznego, historii objawów, funkcjonowania w relacjach oraz oceny innych możliwych zaburzeń. Specjalista powinien ustalić, czy trudności tworzą trwały wzorzec występujący w wielu sytuacjach, czy są przede wszystkim reakcją pourazową.
NIMH podkreśla, że rozpoznanie może postawić uprawniony specjalista zdrowia psychicznego po dokładnym omówieniu objawów oraz osobistej i rodzinnej historii zdrowotnej. Badanie lekarskie może być potrzebne do wykluczenia innych przyczyn obserwowanych zmian.
Aktualna wytyczna American Psychiatric Association zaleca kompleksową, skoncentrowaną na pacjencie ocenę oraz przygotowanie udokumentowanego planu leczenia. Ocena powinna uwzględniać współwystępujące zaburzenia, dotychczasowe terapie, ryzyko samouszkodzeń i samobójstwa, używanie substancji oraz aktualne warunki społeczne.
Leczenie BPD po doświadczeniu traumy
Podstawową metodą leczenia borderline jest psychoterapia. Jej cele obejmują zmniejszenie zachowań zagrażających życiu, poprawę regulacji emocji, ograniczenie impulsywności, rozwijanie stabilniejszych relacji oraz poprawę codziennego funkcjonowania.
Wśród terapii stosowanych w BPD znajduje się terapia dialektyczno-behawioralna, czyli DBT. Została opracowana specjalnie dla osób z borderline i uczy rozpoznawania emocji, tolerowania kryzysu, ograniczania zachowań autodestrukcyjnych oraz skuteczniejszej komunikacji. Stosowana jest również terapia oparta na mentalizacji, pomagająca lepiej rozumieć własne stany psychiczne i intencje innych ludzi.
„Psychoterapia jest podstawowym sposobem leczenia zaburzenia osobowości borderline” — wskazuje National Institute of Mental Health w oficjalnym opisie metod terapii BPD (tłumaczenie redakcji).
Jeżeli osoba z BPD ma także PTSD, leczenie może zawierać terapię ukierunkowaną na traumę. Metaanaliza opublikowana w 2020 roku wykazała, że psychoterapia PTSD u pacjentów z borderline może być skuteczna i bezpieczna. Autorzy stwierdzili, że nie należy automatycznie odmawiać terapii traumy wyłącznie z powodu współistniejącego BPD.
Sposób i moment rozpoczęcia pracy z traumą powinny być dostosowane do aktualnego stanu pacjenta. W praktyce klinicznej plan może najpierw koncentrować się na bezpieczeństwie, ograniczeniu zachowań samobójczych lub samouszkodzeń i rozwijaniu umiejętności stabilizacji. Następnie możliwa jest bardziej bezpośrednia praca nad traumatycznymi wspomnieniami, jeżeli wynika to z rozpoznania i indywidualnego planu terapii.
Brytyjski NICE zaleca, aby leczenie BPD było uporządkowane, prowadzone według uzgodnionego planu i uwzględniało współwystępujące zaburzenia. Leki nie są wskazywane jako samodzielne leczenie podstawowych objawów borderline.
Mogą być stosowane w określonych sytuacjach, między innymi przy współwystępującej depresji, zaburzeniach lękowych lub innych rozpoznaniach, po indywidualnej ocenie klinicznej.
Trauma zwiększa ryzyko, ale nie przesądza o diagnozie
Badania konsekwentnie pokazują, że przemoc, zaniedbanie, porzucenie i przewlekłe zagrożenie w dzieciństwie występują częściej u osób z borderline. Związek jest szczególnie wyraźny w przypadku długotrwałej traumy interpersonalnej, która wpływa na poczucie bezpieczeństwa, regulowanie emocji i rozwój relacji.
Nie istnieje jednak pojedyncze doświadczenie, które automatycznie prowadzi do BPD. Diagnoza wymaga analizy całego wzorca objawów, a leczenie powinno odpowiadać zarówno na trudności charakterystyczne dla borderline, jak i na skutki traumy czy współwystępującego PTSD. Dostępne wytyczne i badania wskazują, że odpowiednio prowadzona psychoterapia może zmniejszać nasilenie objawów, ograniczać zachowania autodestrukcyjne i poprawiać funkcjonowanie w relacjach.
Więcej praktycznych porad, rzetelnych informacji oraz materiałów dotyczących zdrowia psychicznego, emocji, relacji i codziennego funkcjonowania znajdziesz na zaburzenieborderline.pl. Przeczytaj także: Jak zwolnić i odpocząć w jesienne, spokojne dni